Літара «Ў» – наш культурны код

Літара «ў» – адзін з нямногіх графічных знакаў, праз гісторыю якога можна ўбачыць, як мова фармуецца на скрыжаванні друкарскай практыкі, фанетычнай неабходнасці і дзяржаўнай палітыкі. Яна з’явілася як тэхнічнае рашэнне для гука, якога не хапала ў існуючых сістэмах пісьма, але з часам ператварылася ў сімвал. 

Беларуская мова ў розныя эпохі існавала ў межах розных алфавітных традыцый: кірылічнай, лацінскай і арабскай. Кожная з іх была звязаная з канфесійнымі, палітычнымі або культурнымі ўплывамі. На гэтым фоне з’яўленне стабільнага знака для гука [w] стала часткай больш шырокага працэсу стандартызацыі.

У XIX стагоддзі, калі беларуская літаратурная норма яшчэ толькі складвалася, адзінай сістэмы перадачы гэтага гука не існавала, а выдавецтвы карысталіся рознымі графічнымі сродкамі. Сярод ранніх спробаў асобнага абазначэння з’явілася лацінская форма «ŭ» – знак, які паступова пачаў замацоўвацца ў тэкставай практыцы.

Доўгі час прынята было лічыць, што канчатковае афармленне літары адбылося ў 1891 годзе ў кракаўскім выданні «Dudka Białaruskaja» Францішка Багушэвіча. Аднак пазнейшыя даследаванні паказалі, што гэтая графема ўжывалася і раней: у сярэдзіне 1850-х Аляксандр Рыпінскі выкарыстоўваў «ŭ» у беларускіх тэкстах, надрукаваных у Лондане. Такім чынам, гаворка ідзе не пра адзін акт «увядзення», а пра паступовае замацаванне знака ў розных выдавецкіх асяродках.

Сістэмны статус літара атрымала ў 1918 годзе, калі Браніслаў Тарашкевіч уключыў яе ў сваю правапісную кодыфікацыю. З гэтага моманту «ў» перастала быць вынікам індывідуальнай практыкі і стала нормай. Яе функцыя была дакладна акрэсленая: абазначаць нескладовы гук [w] пасля галосных. Гэтае рашэнне ўмацавала структуру мовы і зафіксавала графічную адметнасць.

У міжваенны перыяд знак атрымаў нечаканае працягненне за межамі Беларусі. Падчас савецкіх рэформаў пісьменнасці ў 1920–1930-х гадах, калі мовы Цэнтральнай Азіі пераходзілі спачатку на лацінку, а затым на кірыліцу, узнікла патрэба ў сімвале для гука [w], адсутнага ў рускай моўнай сістэме. Замест распрацоўкі новай літары было выкарыстана ўжо існуючае рашэнне – беларуская «ў». Так яна трапіла ў шэраг кірылічных алфавітаў рэгіёна і праіснавала там да пачатку 1990-х гадоў.

У 2003 годзе ў Полацку з’явіўся помнік літары «Ў» – кампазіцыя ў форме раскрытай кнігі з радком з верша Рыгора Барадуліна: «Ад Еўфрасінні, ад Скарыны, ад Полацка пачаўся свет». Усталяванне помніка падчас святкавання Дня беларускага пісьменства азначала канчатковае прызнанне літары, як часткі культурнай спадчыны.

Сёння «ў» функцыянуе і па-за межамі класічнага тэксту. Яе выкарыстоўваюць у назвах культурных праектаў, у дызайне, у прадметах побыту і асабістых сімвалічных жэстах, напрыклад, у татуіроўках. У інтэрнэт-прасторы яна служыць маркерам моўнай прыналежнасці, падкрэсліваючы сувязь сайта або брэнда з беларускай аўдыторыяй.

У гісторыі гэтай літары няма выразнай даты нараджэння. Гэта вынік доўгай паслядоўнасці рашэнняў, якія сфармавалі яе месца ў беларускай мове: ад друкарскай практыкі да правапіснай нормы, ад тэхнічнага знака да сімвала ідэнтычнасці.